02/06/21
‘De Nederlandse Vereniging van Voedselbanken is een van de grootste organisaties wereldwijd met uitsluitend vrijwilligers, inclusief bestuursleden’, vertelt vicevoorzitter Tom Hillemans niet zonder trots. Die vrijwilligers wisten ondanks de tijdelijke sluiting van een aantal voedselbanken de noodhulp op peil te houden. Nu bereidt de voedselbank zich voor op een groei van wellicht vijftig procent van de noodhulp tijdens de mogelijk aankomende recessie. Hoe ziet de vereniging de samenwerking met overheid en bedrijfsleven om toekomstige voedseltekorten op te vangen?
‘De grootste zorg van het landelijk bestuur was of de voedselbanken wel open konden blijven’, vertelt Tom Hillemans over maart 2020, toen de coronapandemie Nederland bereikte. ‘De gemiddelde leeftijd van onze dertienduizend vrijwilligers in 171 voedselbanken is hoog en daarmee de zorg om hun gezondheid ook. En konden we op al onze locaties wel anderhalve meter afstand houden? Dat soort vragen speelde acuut.’
Tien procent van de voedselbanken is in de beginperiode van corona kortere of langere tijd dicht geweest, maar de noodhulp ging vrijwel altijd door: ‘We hebben veel tijd gestoken in de supermarktcadeaukaarten, waar zo’n vijftien supermarktketens bij zijn aangehaakt. Met zo’n supermarktcadeaukaart konden klanten van gesloten voedselbanken zelf eten kopen. Een uitdaging daarbij was wel dat als alle voedselbanken met supermarktcadeaukaarten zouden zijn gaan werken, dit per week zo’n 1,3 miljoen euro kost. Daar zijn we fondsen voor gaan werven. Verder zijn er ook voedselpakketten rondgebracht, als de locatie van de voedselbank niet bezocht kon worden.’
De voedselbanken kregen extra hulp van nieuwe vrijwilligers, vertelt Hillemans: ‘Zzp’ers die tijd over hadden, veel jongeren, dat was een mooi neveneffect. We merken dat jongeren graag willen helpen maar anders dan wij gewend zijn. Zij leggen zich minder snel vast op elke vrijdagmiddag, zoals veel oudere vrijwilligers doen. Maar we zagen mooie voorbeelden van jongeren die met elkaar een appgroep begonnen en zeiden, wij zorgen dat er altijd op die vrijdagmiddag één van ons is. Meer in korte projecten werken, dat trekt ze ook. In die zin was de coronaperiode leerzaam voor ons.’
De overheid bood de voedselbanken een vangnet van vier miljoen euro, dat ze niet nodig hadden omdat de publieke fondsenwerving goed verliep. Hillemans: ‘Een groot compliment aan al die donateurs én aan de overheid voor de hulp in deze crisissituatie. Nog een voorbeeld: toen er discussie was of onze organisatie nu vitaal was of niet, hadden we binnen drie kwartier een bevestigend antwoord van de bewindspersoon.’
Ook het aanbod van voedsel in de coronaperiode was over het algemeen geen probleem, vertelt Hillemans, ‘op die eerste weken na waarin gehamsterd werd.’ De groei van de hulpvraag is in Nederland gemiddeld genomen maar weinig gestegen: ‘We stijgen al jaren zo’n vijf tot zes procent per jaar, dat was in 2020 niet veel hoger (7%), al zijn er lokale banken met uitschieters.’
Toch is Hillemans er niet gerust op. De voedselbanken bereiden zich voor op vijftig procent meer vraag in de komende twee jaar, als gevolg van de economische crisis die naar zijn stellige overtuiging komt. ‘Voor alle duidelijkheid, wij weten niet of die vijftig procent er komt, maar we hebben onze plannen erop gemaakt. Conclusie? Wat vrijwilligers betreft kunnen we dat bolwerken, wat de operationele kosten betreft moet het lukken, maar voldoende voedsel kan het grote probleem worden.’
Deze boodschap heeft de vereniging ook bij het kabinet neergelegd. Hillemans zegt dat de afstemming met Den Haag van ver komt: ‘Tot een paar jaar terug beschouwde de overheid ons als een particulier initiatief waar het geen rol in had. Inmiddels noemt het kabinet het mogelijke voedseltekort dat wij agenderen een maatschappelijk probleem. Het heeft stappen gezet om tot een voedselvangnet te komen mede met Europese subsidie.’
Behalve het bieden van voedselhulp streeft de voedselbank, sinds hun oprichting, ook naar het tegengaan van voedselverspilling. Daarvoor werkt het samen met het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), het bedrijfsleven en social enterprises.
‘Op deze doelstelling is er nog een wereld te winnen hoor. Er zijn heel veel reststromen in de landbouw, veeteelt en in de voedingsindustrie waar, met soms een verwerkingsslag, nog waardevol voedsel te behalen is. Wij schatten dat nog altijd dertig tot vijftig procent van de voeding voor humane consumptie niet daarvoor gebruikt wordt.’
Hoewel voor de industrie vaak een onverwachte partner, denkt Voedselbanken Nederland graag mee over het voorkomen van verspilling: ‘Bij voorkeur doen we dat al in de ontwerpfase van een fabriek. Mooi voorbeeld was bij FrieslandCampina, dat o.a. drinkyoghurt maakt. Aan het yoghurt-basisproduct voegen zij siroop toe. Was de siroop op, dan was er soms basisyoghurt over. In samenspraak met ons hebben ze toen een sublijn in de fabriek gezet die de overige yoghurt verpakt, met de bedrijfsnaam erop, voor de voedselbanken. Fantastisch natuurlijk. De yoghurt was er al, er was alleen een extra proces voor nodig om het te gebruiken.’
Kijkend naar de SDG’s spreekt SDG 2 – Geen honger Hillemans vanzelf aan. ‘Maar vanuit de vereniging gaan wij niet over de politieke keuzes om armoede en honger te verhelpen. Wij zijn een noodhulporganisatie en zolang er armoede is, helpen wij.’
Dat gezegd hebbende, heeft de voedselbank vooralsnog een enorme groeipotentie: ‘Zo’n half miljoen Nederlanders voldoen aan onze criteria en we hielpen er afgelopen jaar 160.000. Schaamte, ongeletterdheid, onwetendheid, er zijn allerlei redenen dat mensen niet bij ons komen. Ook daar werken we continu aan.’
‘Armoede fluctueert met de economische situatie maar gaat nooit naar nul. En ook de voedselverspilling oplossen is, op z’n zachtst gezegd, een proces van lange adem.’
Dat voedselbanken nodig blijven, staat wat Hillemans betreft vast. ‘Armoede fluctueert met de economische situatie maar gaat nooit naar nul. En ook de voedselverspilling oplossen is, op z’n zachtst gezegd, een proces van lange adem. In theorie kunnen onze doelstellingen elkaar bijten – voedselverspilling naar nul zou de armoedebestrijding bemoeilijken – maar in de praktijk is er op beide fronten nog heel veel te doen.’
Wineke Ploos van Amstel - Haagsma
Chief Sustainability Officer, PwC Netherlands
Tel: +31 (0)65 170 13 44